Một ký gạo trắng nấu ra khoảng 2,3 đến 2,8 ký cơm, tùy loại gạo và lượng nước. Nếu một chén cơm bới vừa nặng chừng 150 g thì 1 kg gạo được khoảng 15 đến 18 chén. Chén bới vun thì ít hơn, chừng 13–14 chén; chén lưng thì được tới 20 chén.
Con số này đủ để ước lượng, nhưng mỗi nhà mỗi khác: gạo khác, nồi khác, chén khác, người ăn khác. Phần dưới đây chỉ cách tính, kèm cách tự cân lại một lần cho đúng với gạo nhà mình.
Vì sao không có một con số cố định
Hạt gạo khi nấu hút nước rồi nở ra. Gạo hút bao nhiêu nước phụ thuộc vào mấy thứ:
- Loại gạo. Gạo khô, cơm nở xốp (nhiều amylose) thường ăn nhiều nước hơn gạo dẻo. Cùng một ký, gạo nở cho ra nhiều cơm hơn một chút.
- Gạo mới hay gạo cũ. Gạo mới thu hoạch còn ẩm, nấu phải bớt nước. Gạo để lâu khô hơn, ăn nước nhiều hơn và cơm nở hơn. Bài phân biệt gạo cũ, gạo mới, gạo sấy, gạo tươi nói kỹ chỗ này.
- Thói quen nấu. Nhà ưa cơm mềm cho nhiều nước, nhà ưa cơm khô cho ít nước. Hai nồi chênh nhau vài trăm gam cơm là chuyện thường.
- Cái chén. Chén ăn cơm ở chợ có loại 11 cm, có loại 12–13 cm. Người bới lưng, người bới vun. Đây là chỗ chênh nhiều nhất.
Vì vậy các con số trong bài đều ghi rõ giả định. Đổi giả định thì kết quả đổi theo.
Bảng tính nhanh: 1 kg gạo ra bao nhiêu chén
Giả định gạo trắng thường, nấu nồi cơm điện, cơm nặng gấp 2,5 lần gạo sống. Vậy 1 kg gạo ra khoảng 2,5 kg cơm.
| Cách bới | Cơm mỗi chén (ước) | Gạo sống mỗi chén | Số chén từ 1 kg gạo |
|---|---|---|---|
| Chén lưng | khoảng 120 g | khoảng 48 g | khoảng 20 chén |
| Chén bới vừa | khoảng 150 g | khoảng 60 g | khoảng 16–17 chén |
| Chén bới vun | khoảng 180 g | khoảng 72 g | khoảng 13–14 chén |
Nếu gạo nhà bạn nở ít hơn (cơm chỉ gấp 2,2 lần gạo) thì bớt khoảng một chén rưỡi đến hai chén mỗi ký. Nở nhiều hơn (gấp 2,8 lần) thì cộng thêm chừng ấy.
Một vài con số đổi nhanh thường dùng:
- Cốc đong đi kèm nồi cơm điện phần lớn là cốc 180 ml, đựng được khoảng 150–160 g gạo trắng. Một cốc gạo nấu ra chừng 2,5 chén cơm bới vừa. Nồi 1,8 lít thường nấu tối đa khoảng 10 cốc, nhưng nấu 4–6 cốc thì cơm chín đều và ngon hơn.
- Lon sữa bò mỗi lon một cỡ, và gạo hạt dài hay hạt tròn cũng chiếm chỗ khác nhau, nên không có con số chung. Cách chắc nhất: đong đầy một lon, gạt ngang, đặt lên cân, ghi lại. Làm một lần là dùng được lâu.
- Năng lượng: 100 g cơm trắng cho khoảng 130 kcal, theo bảng thành phần thực phẩm của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA). Một chén 150 g vào khoảng 195 kcal.
Tự cân một lần để có hệ số nở của gạo nhà mình
Mười phút cân đo thì chính xác hơn mọi bảng tính trên mạng. Cách làm:
- Cân cái lòng nồi cơm điện lúc còn rỗng, ghi lại (ví dụ 600 g).
- Cân đúng 500 g gạo, vo và nấu như mọi ngày, giữ nguyên lượng nước quen tay.
- Cơm chín, chờ hết giai đoạn ủ, xới cho tơi rồi cân cả nồi.
- Lấy số vừa cân trừ trọng lượng nồi rỗng, được trọng lượng cơm. Chia cho 500 là ra hệ số nở.
Ví dụ: cả nồi nặng 1.850 g, trừ 600 g nồi còn 1.250 g cơm. 1.250 chia 500 bằng 2,5. Vậy mỗi ký gạo nhà này ra khoảng 2,5 kg cơm.
Bước tiếp theo là cân một chén cơm bới theo kiểu nhà mình hay bới. Lấy trọng lượng cơm của 1 kg gạo chia cho trọng lượng một chén là ra số chén. Từ đây, mọi phép tính bên dưới đều dùng hai số của chính nhà bạn.
Nhà mấy người ăn hết bao nhiêu gạo một tháng
Công thức gọn:
Gạo một tháng = (tổng số chén cả nhà ăn mỗi ngày) × (gạo sống mỗi chén) × 30
Lấy ví dụ một nhà 4 người: hai vợ chồng, mỗi người ăn 2 chén mỗi bữa; hai con, mỗi đứa 1 chén mỗi bữa. Nhà ăn cơm trưa và tối, sáng ăn món khác. Chén bới vừa, mỗi chén khoảng 60 g gạo sống.
- Mỗi bữa: 2 + 2 + 1 + 1 = 6 chén.
- Mỗi ngày hai bữa: 12 chén, tương đương 12 × 60 g = 720 g gạo.
- Một tháng: 720 g × 30 ≈ 21,6 kg.
Thêm phần cơm dư, cơm cháy dính nồi, bữa có khách thì nhà này nên tính khoảng 22–24 kg mỗi tháng. Nếu hai vợ chồng ăn trưa ở cơ quan thì số này giảm gần một nửa. Nếu có người lớn làm việc nặng, ăn 3 chén mỗi bữa, thì tăng lên đáng kể.
| Hộ gia đình (ví dụ) | Số chén mỗi ngày | Gạo mỗi ngày | Gạo mỗi tháng (ước) |
|---|---|---|---|
| 1 người, ăn tối ở nhà | 2 | khoảng 120 g | khoảng 4 kg |
| 2 người lớn, trưa và tối | 8 | khoảng 480 g | khoảng 14–15 kg |
| 4 người (2 lớn, 2 nhỏ), trưa và tối | 12 | khoảng 720 g | khoảng 22 kg |
| 6 người lớn, trưa và tối | 24 | khoảng 1,44 kg | khoảng 43 kg |
Giả định của bảng: chén bới vừa (60 g gạo mỗi chén), người lớn 2 chén mỗi bữa, trẻ nhỏ 1 chén mỗi bữa. Đây là ví dụ để tính, không phải mức ăn nên theo.
Nên mua bao mấy ký
Biết nhà mình ăn bao nhiêu một tháng rồi thì chọn cỡ bao dễ hơn. Có hai chuyện cần cân nhắc: giá và độ ngon.
- Bao lớn thường rẻ hơn tính theo ký, nhưng gạo để lâu sau khi mở bao sẽ khô dần, gạo thơm nhạt mùi dần. Nhà ăn 20 kg một tháng mua bao 25 kg thì hợp lý. Nhà hai người ăn 8 kg một tháng mà mua bao 25 kg thì gạo nằm trong nhà hơn ba tháng, mùa mưa dễ ẩm và có mọt.
- Gạo thơm, gạo đặc sản ngon nhất lúc còn mới. Loại này nên mua bao nhỏ, ăn hết trong 3–6 tuần rồi mua tiếp.
- Gạo lứt có lớp cám chứa dầu, để lâu dễ bị hôi dầu. Mua vừa đủ ăn trong khoảng một tháng, cất nơi mát, tốt nhất là ngăn mát tủ lạnh. Xem thêm cách bảo quản gạo lứt đỏ, huyết rồng.
Mua bao lớn mà muốn giữ gạo ngon thì chia ra hũ hoặc thùng có nắp kín, để chỗ khô mát, không sát bếp hay sát tường ẩm. Các cách chống mọt đơn giản có trong bài bảo quản gạo tại nhà không bị mối mọt.
Nấu cơm cho đám tiệc, đám giỗ: tính gạo theo mâm
Đám tiệc khác bữa cơm nhà ở chỗ có nhiều món mặn, nên mỗi người thường ăn ít cơm hơn. Tính theo mâm 6 người cho dễ:
- Nếu đa số khách ăn khoảng 1 chén: mỗi mâm 6 chén, khoảng 360 g gạo.
- Nếu đa số khách ăn 1,5 chén (tiệc trưa, nhiều người lao động): mỗi mâm 9 chén, khoảng 540 g gạo.
Ví dụ đám 20 mâm: từ 20 × 0,36 = 7,2 kg đến 20 × 0,54 = 10,8 kg gạo. Cộng thêm khoảng 10% dự phòng cho khách đến thêm, nồi cơm bị khê đáy. Đám đông nấu bằng nồi lớn hay nồi gang, cơm đáy dễ cháy hơn nồi cơm điện, nên phần dự phòng này đừng bỏ.
Bếp ăn tập thể, quán cơm hay căn tin trường học tính theo suất và định mức riêng, có tính cả hao hụt khi vo, khi nấu. Bài cách tính định mức tiêu hao gạo cho bếp ăn tập thể đi sâu hơn phần này.
Gạo lứt, gạo nếp và cơm tấm có khác không
Gạo lứt cần nhiều nước hơn và nấu lâu hơn gạo trắng. Trọng lượng cơm sau khi nấu tương đương hoặc nhỉnh hơn gạo trắng một chút, nhưng cơm lứt chắc hạt, nhai lâu, nên nhiều người ăn ít chén hơn. Hãy cân lại theo cách ở trên thay vì dùng hệ số của gạo trắng.
Gạo nếp đồ xôi được ngâm trước rồi hấp chứ không nấu ngập nước, nên xôi nở ít hơn cơm. Một ký nếp cho ra ít “chén” hơn một ký gạo tẻ. Người ăn xôi cũng thường ăn ít hơn ăn cơm vì xôi chắc bụng.
Gạo tấm là hạt gạo gãy, nở nhanh, ăn nước nhiều. Cơm tấm thường ra nhiều hơn một chút so với cùng lượng gạo nguyên hạt. Nếu bạn nấu cơm tấm, tham khảo bài tấm gạo là gì và các loại tấm.
Mấy lỗi tính hay gặp
- Đong bằng lon nhưng tính bằng ký. Cùng một lon đầy, gạo hạt dài và gạo hạt tròn nặng khác nhau. Hãy cân lon của nhà mình một lần.
- Lấy số chén của người khác. Chén nhà này bằng một chén rưỡi nhà kia. Cân một chén cơm bới kiểu nhà mình là xong.
- Quên phần cơm dư. Nấu dư rồi bỏ thì phí, nhưng nấu sát quá thì thiếu. Thường nên dư khoảng nửa chén mỗi người lớn. Cơm dư muốn để sang bữa sau thì cất đúng cách để còn ăn được.
- Tăng nước khi nấu nhiều. Nấu gấp đôi gạo không có nghĩa là gấp đôi chính xác lượng nước tính bằng đốt ngón tay. Lượng nước theo vạch trong nồi cơm điện chính xác hơn. Nếu cơm hay bị nhão hoặc sống, xem bài xử lý sự cố nấu cơm khê, sống, nhão.
Hỏi nhanh
1 kg gạo nấu được mấy người ăn?
Nếu mỗi người lớn ăn 2 chén bới vừa mỗi bữa, 1 kg gạo đủ cho khoảng 8 người ăn một bữa, hoặc 4 người ăn hai bữa. Trẻ nhỏ ăn ít hơn, người lao động nặng ăn nhiều hơn.
Một chén cơm cần bao nhiêu gạo?
Chén bới vừa (khoảng 150 g cơm) cần khoảng 60 g gạo trắng. Chén lưng chừng 45–50 g, chén vun chừng 70–75 g.
Một cốc gạo nồi cơm điện bằng mấy chén cơm?
Cốc 180 ml đựng khoảng 150–160 g gạo, nấu ra khoảng 2,5 chén cơm bới vừa.
100 g gạo nấu ra bao nhiêu gam cơm?
Khoảng 230–280 g với gạo trắng, tùy loại gạo và lượng nước. Cân thử một lần với gạo nhà mình để có số đúng.
Nhà 4 người ăn bao nhiêu gạo một tháng?
Theo ví dụ trong bài (hai người lớn, hai trẻ nhỏ, ăn cơm trưa và tối), khoảng 22–24 kg. Đổi số bữa, số chén thì kết quả đổi theo, dùng công thức ở trên để tính lại.
