Trên một bao gạo, có bốn dòng đáng đọc nhất trước khi mua:
- Tên đơn vị chịu trách nhiệm kèm địa chỉ.
- Ngày sản xuất (đóng gói) và hạn sử dụng.
- Khối lượng tịnh.
- Tỷ lệ tấm, nếu bao có ghi.
Các chữ như “gạo sạch”, “thơm dẻo”, “đặc sản” là lời giới thiệu của người bán, không phải thông tin bắt buộc và không có tiêu chuẩn chung để kiểm.
Phần dưới đi qua từng dòng thường gặp trên bao gạo bán lẻ ở Việt Nam: dòng nào luật bắt buộc phải có, dòng nào là thông tin thêm, và dòng nào nên đọc với chút nghi ngờ.
Những gì bao gạo bắt buộc phải ghi
Gạo đóng gói bán ra thị trường là thực phẩm, nên nhãn phải theo quy định về nhãn hàng hóa: Nghị định 43/2017/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP. Với thực phẩm, nhãn cần có các nội dung chính sau:
| Nội dung bắt buộc | Trên bao gạo thường ghi thế nào | Nên để ý gì |
|---|---|---|
| Tên hàng hóa | “Gạo trắng”, “Gạo thơm”, “Gạo ST25”, “Gạo nếp”… | Tên giống ghi trên bao chưa chứng minh được giống thật (xem phần dưới) |
| Tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm | Công ty, cơ sở đóng gói hoặc phân phối, kèm địa chỉ | Thiếu dòng này thì không biết hỏi ai khi gạo có vấn đề |
| Xuất xứ | “Sản xuất tại Việt Nam”, hoặc tên nước nhập khẩu | Xuất xứ là nước, không phải vùng trồng |
| Định lượng | “Khối lượng tịnh: 5 kg” | Là khối lượng gạo, không tính bao bì |
| Ngày sản xuất | Thường in trên miệng bao hoặc đáy bao | Với gạo, đây thường là ngày xay xát hoặc đóng gói |
| Hạn sử dụng | “HSD: …” hoặc “Sử dụng tốt nhất trước…” | Do đơn vị đóng gói tự công bố |
| Thành phần | “100% gạo” hoặc tên loại gạo | Gạo phối trộn nên ghi rõ các loại |
| Hướng dẫn sử dụng, bảo quản | Tỷ lệ nước khi nấu, “để nơi khô ráo, thoáng mát” | Đọc để biết có cần vo hay không |
Đây là tóm tắt để dễ đọc, không phải toàn văn quy định. Muốn đọc đầy đủ, hãy tra hai nghị định trên ở cổng văn bản pháp luật của Chính phủ.
Ngày sản xuất của gạo là ngày nào
Với gạo, “ngày sản xuất” thường là ngày gạo được xay xát hoặc đóng vào bao, không phải ngày gặt lúa. Lúa sau khi gặt được phơi sấy rồi có thể nằm trong kho một thời gian, có khi vài tháng, trước khi xay ra gạo.
Điều này có ý nghĩa khi bạn muốn mua gạo mới:
- Bao ghi ngày đóng gói gần đây chỉ cho biết gạo mới được đóng, không chắc chắn là lúa vụ mới.
- Bao in chữ “gạo mới” mà không có ngày cụ thể thì chữ đó không kiểm được.
- Muốn biết lúa vụ nào, hãy hỏi nơi bán. Người bán gạo có nguồn rõ ràng thường trả lời được.
Gạo mới và gạo cũ nấu khác nhau ra sao có trong bài phân biệt gạo cũ, gạo mới, gạo sấy, gạo tươi.
Hạn sử dụng: đọc thế nào cho đúng
Hạn dùng trên bao gạo do đơn vị đóng gói xác định dựa trên loại gạo, cách đóng gói và điều kiện bảo quản họ ghi trên bao. Vì vậy hai bao gạo cùng loại của hai nơi có thể ghi hạn khác nhau.
- Hạn dùng tính cho bao còn nguyên, cất đúng điều kiện ghi trên bao.
- Gạo lứt thường có hạn ngắn hơn gạo trắng vì lớp cám chứa dầu dễ ôi.
- Gạo hút chân không có thể ghi hạn dài hơn gạo đóng bao thường.
Khi chọn giữa hai bao, chọn bao có ngày đóng gói gần nhất, nhất là với gạo thơm. Gạo để được bao lâu sau khi mở bao, và khi nào nên bỏ, có trong bài viết riêng về hạn dùng của gạo trên chuyên mục này.
Tỷ lệ tấm: con số ít người để ý mà đáng đọc
Một số bao gạo ghi “5% tấm”, “10% tấm”, “15% tấm” hoặc “25% tấm”. Đây là cách phân hạng gạo trắng phổ biến trong mua bán và xuất khẩu: con số cho biết tỷ lệ hạt gãy (tấm) lẫn trong gạo.
| Ghi trên bao | Nghĩa | Hợp với |
|---|---|---|
| 5% tấm | Gần như toàn hạt nguyên, đều | Người thích cơm đẹp hạt, gạo thơm đặc sản |
| 10–15% tấm | Có lẫn một phần hạt gãy | Cơm nhà hằng ngày, giá dễ chịu hơn |
| 25% tấm | Nhiều hạt gãy | Quán cơm bình dân, nấu cháo, làm bột |
| Tấm (100%) | Toàn hạt gãy, được phân loại riêng | Cơm tấm, cháo, chế biến |
Ít tấm hơn không có nghĩa là ngon hơn. Tấm vẫn là gạo, chỉ là hạt bị gãy khi xay xát. Nhiều tấm thì cơm dễ nát, nở nhanh, ăn nước nhiều hơn, và giá thường thấp hơn. Bao không ghi tỷ lệ tấm thì bạn có thể đổ ra lòng bàn tay một nắm để nhìn. Tìm hiểu thêm trong bài tấm gạo là gì và các loại tấm.
Tên giống gạo trên bao: tin đến đâu
“ST25”, “ST24”, “Nàng Hoa”, “Đài Thơm 8”, “Lài Sữa”, “Jasmine”… là tên giống lúa hoặc tên gọi thương mại. Tên này in trên bao chỉ là lời công bố của đơn vị đóng gói. Chúng có thể đúng, cũng có thể chỉ đúng một phần (gạo phối trộn), và người mua không có cách kiểm bằng mắt chỉ qua nhãn.
Cách tự bảo vệ:
- Chọn bao có tên và địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng, liên lạc được.
- Với gạo có thương hiệu đã được bảo hộ, so bao bì với hình mẫu trên trang chính thức của doanh nghiệp đó.
- Giá rẻ bất thường so với mặt bằng chung của cùng loại gạo là dấu hiệu nên hỏi kỹ.
- Nhìn hạt, ngửi, nấu thử một ít trước khi mua số lượng lớn.
Cách nhận biết cụ thể với gạo ST25 có trong bài phân biệt gạo ST25 thật và giả. Cách chọn gạo nói chung có trong bài phân biệt gạo ngon và chọn gạo chất lượng cho gia đình.
Chứng nhận, mã QR, mã vạch
VietGAP, hữu cơ
Bao ghi VietGAP hay hữu cơ (organic) thì nên có thêm tên tổ chức chứng nhận và mã số chứng nhận. Chỉ in logo mà không có mã thì không kiểm được. Gạo hữu cơ có thể theo tiêu chuẩn Việt Nam hoặc tiêu chuẩn nước ngoài như của Mỹ, châu Âu. Bạn có thể hỏi nơi bán bản sao giấy chứng nhận, rồi xem tên đơn vị, phạm vi và thời hạn hiệu lực. Bài tất tần tật về gạo hữu cơ nói rõ hơn.
Mã QR truy xuất nguồn gốc
Quét thử trước khi tin. Mã QR tốt dẫn tới một trang có thông tin cụ thể: vùng trồng, ngày thu hoạch hoặc ngày xay, lô hàng. Nếu chỉ dẫn về trang chủ hay trang quảng cáo thì mã đó không giúp được gì cho việc truy xuất.
Mã vạch
Mã vạch bắt đầu bằng 893 là mã do tổ chức mã số mã vạch Việt Nam cấp cho doanh nghiệp đăng ký ở Việt Nam. Nó cho biết doanh nghiệp đăng ký mã ở đâu, không cho biết gạo trồng ở đâu và cũng không chứng minh chất lượng.
Những chữ trên bao nên đọc với chút nghi ngờ
- “Gạo sạch”: không có tiêu chuẩn chung nào định nghĩa “gạo sạch”. Chữ này nói lên mong muốn của người bán, không phải một chứng nhận.
- “Không chất bảo quản”: gạo khô cất đúng cách vốn không cần chất bảo quản. Dòng này không sai, nhưng cũng không phải điểm cộng đặc biệt.
- “Thơm tự nhiên”, “dẻo mềm”, “ngon nhất”: là cảm nhận. Gạo thơm tự nhiên có mùi nhẹ, thơm rõ hơn khi nấu; gạo thơm gắt lúc còn sống mà nấu lên lại nhạt mùi thì nên nghi.
- Hình huy chương, chữ “giải thưởng”: giải thưởng thường trao cho một giống gạo hoặc một sản phẩm cụ thể trong một năm cụ thể, không phải cho mọi bao in tên giống đó.
Gạo xá, gạo bao không nhãn: hỏi gì người bán
Nhiều nhà mua gạo xá theo ký ở chợ hay đại lý, không có nhãn để đọc. Khi đó, hỏi thẳng mấy câu:
- Gạo này giống gì, lấy từ vùng nào?
- Gạo nhập về kho ngày nào, xay lúc nào?
- Gạo nguyên một loại hay có phối trộn?
- Nấu cần nhiều nước hay ít nước?
- Mua về ăn không hợp thì có đổi được không?
Người bán biết nguồn hàng sẽ trả lời được phần lớn các câu này. Mua lần đầu thì lấy ít, nấu thử vài bữa rồi mới mua nhiều.
Hỏi nhanh
Bao gạo không ghi hạn sử dụng có được bán không?
Gạo đóng gói sẵn để bán là thực phẩm bao gói, nhãn cần có ngày sản xuất và hạn sử dụng. Bao không có hai dòng này thì nên hỏi lại nơi bán hoặc chọn bao khác.
“5% tấm” có phải là gạo ngon hơn “15% tấm”?
Không hẳn. 5% tấm là hạt đều, đẹp hơn và thường đắt hơn. Độ ngon (thơm, dẻo) phụ thuộc chủ yếu vào giống gạo, độ mới và cách bảo quản.
Khối lượng tịnh 5 kg có tính bao bì không?
Không. Khối lượng tịnh là phần gạo bên trong. Nghi bao thiếu thì cân cả bao rồi trừ trọng lượng bao rỗng.
Mã vạch 893 có phải gạo Việt Nam?
893 cho biết doanh nghiệp đăng ký mã vạch ở Việt Nam, không chứng minh gạo trồng ở Việt Nam. Xem dòng xuất xứ trên nhãn.
Bao ghi “gạo ST25” có chắc là ST25 thật?
Nhãn chỉ là lời công bố của đơn vị đóng gói. Hãy chọn đơn vị rõ ràng, so giá, và xem thêm cách nhận biết trong bài về gạo ST25 thật và giả.
Pingback: Đổi cám cho gà, heo: cách đổi dần để vật nuôi không bỏ ăn - Chín Tiên