Gạo lẫn sạn là chuyện người nấu cơm gặp phải nhiều hơn người tưởng, nhất là với gạo xá, gạo mua ở chợ hay gạo đóng bao không qua máy tách sạn. Cách kiểm tra nhanh là trải một nắm gạo ra mâm sáng, nhìn kỹ, rồi nhặt sạn bằng tay. Vo gạo cũng giúp tách sạn đá chìm xuống đáy thau. Nên làm trước khi nấu, vì sạn đá cứng dễ làm sứt răng.
Bài này nói về các loại vật lạ hay có trong gạo, cách nhận ra, cách nhặt và sàng cho sạch, và khi nào nên trả hàng.
Trong gạo có những gì
Vật lạ trong gạo thường gồm:
- Sạn đá, hạt cát, đất: cứng, thường màu xám, nâu, hoặc trong. Sạn đá nặng hơn gạo, chìm nhanh khi vo.
- Trấu: vỏ hạt lúa, nhẹ, màu vàng nhạt, thường nổi khi vo.
- Hạt cỏ, hạt lạ: hạt của cỏ dại hay cây khác lẫn trong lúa.
- Hạt lép, hạt bị đục: không phải vật lạ, nhưng làm cơm kém đẹp và kém ngon.
- Mảnh kim loại hoặc nhựa: hiếm, nhưng có thể gặp ở gạo đóng bao kém kiểm soát. Gặp thì không nấu, báo nơi bán.
Gạo qua máy xát, máy tách sạn và sàng kỹ thường sạch hơn nhiều. Gạo xá mua theo ký hay bao không ghi nơi chế biến thì nên kiểm tra kỹ hơn.
Cách kiểm tra nhanh trước khi nấu
- Lấy một nắm gạo, khoảng 100 đến 200 gam, trải mỏng trên mâm hoặc tờ giấy trắng.
- Đặt dưới ánh sáng tự nhiên, không đặt dưới đèn vàng.
- Dùng đũa hoặc ngón tay gạt từng khu vực, tìm các hạt khác màu, hạt cứng, hạt có vết lạ.
- Nhặt riêng sạn đá và trấu ra một bát nhỏ, để biết tỷ lệ.
Nếu trong nắm gạo 100 gam có vài hạt sạn, đó là mức thường gặp với gạo xá. Nếu có nhiều hạt, nên đổi nơi mua hoặc vo kỹ hơn.
Nhặt sạn bằng tay và sàng
Với gạo đóng bao có nhiều sạn, nên nhặt theo mẻ nhỏ:
- Trải mỏng: đổ gạo ra mâm sáng thành lớp mỏng, khoảng một hạt hay hai hạt dày. Lớp dày khiến sạn bị che.
- Nhặt từ từ: đi theo hàng, kéo gạo về một phía và nhặt phần lộ ra. Đừng lật nhanh vì sạn dễ lẫn lại.
- Dùng rây: rây có lỗ nhỏ hơn hạt gạo sẽ giữ lại sạn lớn. Rây nhựa hoặc inox sạch đều được, nhớ rửa rây sau mỗi lần.
- Quạt trấu: đổ gạo từ độ cao thấp xuống một chậu, dùng quạt nhẹ thổi để trấu bay đi. Làm ở chỗ không có gió mạnh để gạo không bay theo.
Các bước này nên làm trước khi vo, vì vo gạo sẽ làm trấu nổi và sạn chìm, nhưng không loại hết được.
Vo để tách sạn đá
Khi vo, sạn đá nặng sẽ chìm xuống đáy thau, trong khi gạo và trấu nổi lên và bị chắt đi. Cách làm:
- Cho gạo vào thau, đổ nước sạch vừa đủ ngập.
- Khuấy nhẹ bằng tay, không chà mạnh.
- Để yên vài giây, rồi đổ bớt nước, nhớ giữ lại sạn dưới đáy.
- Vo thêm một hai lần nữa. Khi nước gần trong, xem đáy thau còn sạn không rồi nhặt ra.
Đừng để gạo ngâm nước quá lâu trước khi nhặt sạn, vì gạo hút nước và sạn lại khó thấy hơn khi ướt. Cách vo gạo đúng có trong bài có nên vo gạo trước khi nấu.
Sạn lọt vào cơm: làm sao an toàn
Nếu lỡ nhai phải sạn trong cơm:
- Nhả ra, không nuốt. Sạn đá có thể làm sứt răng hoặc gây đau cho miệng và họng.
- Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, nên nhặt sạn kỹ hơn, và kiểm tra cơm trước khi cho ăn.
- Nếu có đau, sứt răng, hoặc nuốt phải vật cứng, đi khám.
Phòng tránh tốt nhất là nhặt kỹ trước khi nấu, và chỉ mua gạo từ nơi có chế biến rõ ràng.
Khi nào nên đổi hàng hoặc báo nơi bán
- Gạo có nhiều sạn ngay từ bao mới mở.
- Trong bao có mảnh nhựa, kim loại, vật lạ không phải gạo hay trấu.
- Gạo có nhiều hạt đục, mùi lạ, hoặc mọt nổi lên cùng sạn.
Nên giữ lại bao bì, chụp ảnh mẫu gạo, ghi ngày mua và nơi mua trước khi đổi hàng. Nơi bán có trách nhiệm đổi hoặc hoàn tiền theo cam kết của họ. Với gạo bị hỏng do bảo quản tại nhà, nơi bán thường không chịu trách nhiệm.
Hỏi nhanh
Gạo có sạn có phải là gạo kém chất lượng không?
Không hẳn. Sạn là vật lạ lẫn vào trong quá trình thu hoạch, phơi, vận chuyển. Gạo có sạn thì nên nhặt sạch trước khi nấu, và cân nhắc nơi mua.
Vo gạo có làm hết sạn không?
Vo làm giảm sạn đáng kể, nhưng không hết. Nên kết hợp nhặt tay và rây.
Sạn trong gạo có độc không?
Sạn đá trơ, không độc. Cái nguy hiểm chủ yếu là cơ học: làm sứt răng, đau miệng. Nhưng một số vật lạ như mảnh kim loại, nhựa thì không nên nấu ăn.
Có nên mua gạo đã tách sạn sẵn không?
Đó là lựa chọn hợp với nhiều nhà, đặc biệt với người cần ăn cơm sạch kỹ. Gạo đóng bao có nhãn rõ ràng và nơi chế biến rõ là nên ưu tiên.
