Bao cám mở ra thấy mùi lạ, hạt vón cục, có chỗ loang xám hay trắng như phấn là thức ăn đã bị mốc. Thức ăn đã mốc rõ thì không nên cho vật nuôi ăn, và đừng nghĩ phơi nắng hay sàng bỏ phần mốc là hết. Nấm mốc có thể tạo ra độc tố nấm mốc (mycotoxin), trong đó có aflatoxin. Độc tố này bền với nhiệt, nấu hay sấy không phá được, và nhiều khi có trong thức ăn mà mắt thường không thấy mốc.
Bài này nói cách nhận ra thức ăn bị mốc, vì sao mốc xuất hiện, vật nuôi nào nhạy nhất, nên xử lý bao hàng ra sao và cách cất cám để hạn chế mốc.
Dấu hiệu thức ăn đã bị mốc
Mở bao ra và kiểm tra bằng bốn giác quan:
- Mùi: mùi mốc, hôi ẩm, mùi chua hoặc mùi dầu ôi. Cám tốt có mùi thơm nhẹ của nguyên liệu.
- Màu: vết loang trắng, xanh, xám, vàng lục hoặc đen. Cám viên có lớp “sương” trắng trên bề mặt là dấu hiệu cần chú ý.
- Hình dạng: cám bột vón thành cục khó tơi, viên bị mềm, nứt, dính vào nhau.
- Nhiệt: thọc tay vào giữa bao thấy ấm hơn bên ngoài. Thức ăn ẩm đang bị nấm mốc hoạt động có thể tự sinh nhiệt.
- Sâu mọt: có mọt, sâu bướm, tơ nhện. Côn trùng thường đi cùng độ ẩm cao.
Mốc nhìn thấy khác với độc tố nhìn không thấy
Chỗ này hay bị hiểu nhầm theo hai chiều:
- Không thấy mốc không có nghĩa là an toàn. Độc tố có thể sinh ra khi nguyên liệu còn ở ngoài đồng, lúc phơi, hoặc ở giai đoạn bảo quản nguyên liệu, rồi vào thức ăn thành phẩm mà không để lại dấu vết gì nhìn được.
- Thấy mốc không có nghĩa là chắc chắn có độc tố. Nhưng vì không phân biệt bằng mắt được, nên coi như có.
Muốn biết chính xác phải kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm. Với trại nhỏ, cách thực tế là phòng ngừa: cất đúng cách, mua đủ dùng, dùng hết trong thời gian hợp lý.
Aflatoxin là gì, tại sao đáng ngại
Aflatoxin là một nhóm độc tố do nấm Aspergillus sinh ra, hay gặp trong bắp, đậu phộng, bột khô dầu, cám. Nấm phát triển mạnh khi nóng và ẩm. Một vài điểm đáng biết:
- Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp aflatoxin vào nhóm chất gây ung thư cho người (nhóm 1). Xem trong danh sách phân loại của IARC.
- Tổ chức Y tế Thế giới có tóm tắt chung về độc tố nấm mốc trong tài liệu về mycotoxin: chúng bền với nhiệt, nấu nướng và chế biến thông thường không loại bỏ hết.
- Ở bò sữa, aflatoxin trong thức ăn có thể chuyển thành dạng aflatoxin M1 và đi vào sữa. Đây là lý do thức ăn cho bò sữa được kiểm soát chặt.
Bắp là nguyên liệu dễ gặp rắc rối nhất, vì vậy bài các phương pháp sấy và bảo quản bắp hạt chống aflatoxin nói riêng về khâu này.
Vật nuôi nào nhạy nhất
Độ nhạy với độc tố nấm mốc khác nhau tùy loài và tuổi:
- Vịt con, gà tây con: được xem là rất nhạy với aflatoxin.
- Gà con, gà đẻ: nhạy, ảnh hưởng thấy ở tốc độ lớn và sản lượng trứng.
- Heo, đặc biệt heo con và nái mang thai hoặc nuôi con: nhạy. Độc tố ảnh hưởng đến tăng trưởng, miễn dịch và sinh sản.
- Gia súc nhai lại (bò, dê): bớt nhạy hơn nhờ dạ cỏ, nhưng với bò sữa thì vẫn có chuyện độc tố vào sữa.
- Cá, tôm: cũng bị ảnh hưởng khi thức ăn có độc tố, tuy cách biểu hiện khác.
Vật nuôi nhạy thì dùng thức ăn mới và sạch nhất. Đừng dồn cám cũ, cám vón nhẹ cho đàn con.
Dấu hiệu ở vật nuôi
Triệu chứng không đặc hiệu, dễ lẫn với bệnh khác. Các biểu hiện thường gặp khi ăn thức ăn mốc:
- Bỏ ăn, ăn ít hơn bình thường.
- Chậm lớn, hệ số chuyển hóa thức ăn kém đi.
- Tiêu chảy, phân lạ.
- Gà đẻ giảm đẻ, trứng nhỏ hoặc vỏ mỏng.
- Heo: lông xù, ủ rũ, nái có thể sảy thai hoặc đẻ con yếu.
- Nhiều con trong cùng chuồng cùng bị một lúc, chung một lô cám.
Dấu hiệu “cả đàn cùng lúc, cùng lô cám” là gợi ý quan trọng. Khi gặp, ngừng ngay lô cám nghi ngờ, giữ lại mẫu và gọi thú y hoặc trạm chăn nuôi thú y địa phương. Việc điều trị phải do người có chuyên môn quyết định.
Vì sao cám bị mốc
Mốc cần ba thứ: ẩm, ấm, và thời gian. Cám trong kho đủ cả ba nếu cất không kỹ:
- Độ ẩm của cám: cám công nghiệp có độ ẩm tối đa ghi trên nhãn. Nguyên liệu như bắp, cám gạo, tấm nếu thu mua còn ẩm thì dễ mốc từ đầu.
- Bao hút ẩm: bao PP không kín hoàn toàn. Để sát nền hoặc sát tường, hơi ẩm thấm vào.
- Nhiệt: kho mái tôn nóng, ngày nắng đêm mát, hơi nước ngưng đọng ngay dưới mái rồi nhỏ vào bao.
- Để quá lâu: cám có dầu, nhất là cám gạo, ôi dần theo thời gian. Xem giá trị dinh dưỡng và cách bảo quản cám gạo tươi.
- Bao đã mở: để hở miệng, hút ẩm và côn trùng vào.
- Máng ăn và thùng chứa bẩn: cám cũ dính lại ở đáy thùng, mốc, rồi đổ cám mới lên trên.
Cất cám sao cho đỡ mốc
- Kê pallet. Không để bao sát nền. Khoảng hở dưới đáy cho không khí lưu thông. Pallet gỗ hoặc nhựa đều được.
- Cách tường. Chừa lối đi giữa bao và tường để thoáng khí và để kiểm tra.
- Xếp thấp. Trên bao thường có ghi số lớp xếp tối đa. Làm theo. Xếp cao quá làm bao dưới bị nén, dễ vỡ bao và đọng ẩm. Xem thêm tiêu chuẩn xếp bao trên pallet, cách xếp cho gạo cũng áp dụng được cho bao cám.
- Nhập trước, dùng trước. Ghi ngày nhập lên bao hoặc sổ. Nguyên tắc FIFO có trong quy trình quản lý kho theo FIFO.
- Mua đủ dùng. Cám công nghiệp có hạn dùng ghi trên bao, nhưng bao đã mở nên dùng hết sớm. Trại nhỏ nên mua theo lượng dùng trong thời gian ngắn thay vì tích nhiều.
- Đóng kín bao sau khi lấy. Cột miệng bao, hoặc đổ vào thùng có nắp. Thùng nhựa kín khí cho lượng nhỏ.
- Chống chuột, côn trùng. Chuột làm rách bao và mang theo hơi ẩm, nước tiểu. Kiểm tra thường xuyên.
- Vệ sinh thùng và máng. Đổ hết, lau khô, phơi cho thùng khô rồi mới đổ cám mới vào. Đừng chất cám mới lên cám cũ.
- Không để chung hóa chất. Thuốc trừ sâu, phân bón, xăng dầu để xa.
Một kho nhỏ có cửa thông gió và nền khô tốt hơn một kho kín mà nóng. Nếu kho có ẩm kế (đồng hồ đo độ ẩm không khí) thì dùng để theo dõi, nhất là vào mùa mưa.
Nếu đã lỡ mua bao cám bị mốc
- Tách riêng bao nghi ngờ. Không để lẫn với cám tốt.
- Giữ lại bao, nhãn và hóa đơn, chụp ảnh tình trạng. Báo nơi bán ngay. Cửa hàng đàng hoàng sẽ đổi hoặc hướng dẫn thủ tục.
- Không cho vật nuôi ăn. Kể cả cho một ít, kể cả trộn loãng.
- Đừng phơi lại rồi cho ăn. Phơi nắng giết được nấm đang sống nhưng không phá độc tố đã có sẵn.
- Đừng sàng bỏ phần mốc rồi cho ăn phần còn lại. Độc tố có thể đã lan vào phần trông bình thường.
- Tiêu hủy đúng cách: chôn xa nguồn nước, hoặc đốt nếu điều kiện cho phép. Đừng đổ cho chó, mèo hay vật nuôi khác.
Về pha loãng cám mốc với cám tốt: có người nói được, nhưng chuyện này chỉ có nghĩa khi đã có kết quả xét nghiệm mức độc tố. Chưa xét nghiệm mà pha thì chỉ là đoán. Với đàn nhạy cảm, đừng thử.
Một số sản phẩm gọi là chất hấp phụ độc tố được trộn vào khẩu phần để hạn chế hấp thu. Đó là biện pháp phụ trợ ở những lô có nguy cơ thấp, không biến thức ăn mốc nặng thành thức ăn tốt. Muốn dùng, hỏi thú y.
Mua cám lúc nào, ở đâu
Chọn nơi bán có kho khô ráo, kê pallet, xoay hàng nhanh. Xem ngày sản xuất, hạn dùng, tình trạng bao (rách, ẩm, vết nước). Nhà cung cấp cẩn thận cũng sẵn lòng trả lời câu hỏi về nguồn gốc nguyên liệu và lô hàng. Nếu thấy bao có mùi lạ ngay lúc mua thì đừng nhận. Về cách chọn cám gạo tốt, xem thêm cách phân biệt cám gạo nguyên chất và cám pha trộn.
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về thức ăn chăn nuôi có đặt giới hạn tối đa cho độc tố nấm mốc như aflatoxin. Anh chị có thể hỏi nhà cung cấp về chỉ tiêu này và về cách họ kiểm soát nguyên liệu.
Hỏi nhanh
Cám mới mua đã có mùi hơi lạ, có cho ăn được không?
Không nên. Mùi lạ là tín hiệu cần dừng lại. Chụp ảnh, giữ mẫu, báo nơi bán.
Sàng bỏ chỗ mốc rồi dùng phần còn lại được không?
Không. Độc tố có thể có trong cả phần trông bình thường. Phần mốc thấy được chỉ là phần nổi.
Phơi nắng cám bị ẩm có cứu được không?
Cám chỉ bị ẩm nhẹ, chưa có mùi mốc, chưa vón thì có thể phơi khô lại và dùng sớm. Nhưng cám đã có dấu hiệu mốc thì phơi cũng không phá được độc tố, nên bỏ.
Cám tự trộn có dễ mốc hơn cám công nghiệp không?
Thường là dễ hơn, vì nguyên liệu rời, không qua xử lý nhiệt như viên, và có cám gạo nhiều dầu. Tự trộn thì trộn vừa đủ dùng trong thời gian ngắn, cất khô thoáng. Xem thêm những sai lầm khi tự phối trộn thức ăn chăn nuôi.
Có nên trộn chất hấp phụ độc tố vào cám cho chắc không?
Chỉ nên dùng khi có tư vấn của thú y và có lý do cụ thể. Nó không thay được việc cất cám đúng cách và bỏ thức ăn đã mốc.
