Phân chuồng hoai mục: cách nhận biết và khi nào bón được

Phân chuồng tươi bón thẳng vào gốc cây là cách làm hay gặp nhất khi nhà có nuôi bò, heo, gà và muốn tận dụng. Cũng là cách làm dễ gây cháy rễ, sinh mầm bệnh và đem cả hạt cỏ vào vườn. Phân chuồng được xem là hoai khi không còn mùi nồng, nguội hẳn, tơi vụn, có màu nâu sẫm và có mùi như đất mới đào. Muốn chắc hơn thì thử bằng hạt cải: gieo vào phân đã ủ, hạt nảy mầm đều là dấu hiệu tốt.

Bài này nói cách nhận biết phân đã hoai, vì sao phân tươi gây hại, cách ủ đơn giản và khi nào được phép bón cho từng loại cây.

Phân tươi gây hại ở chỗ nào

Phân mới thải ra từ vật nuôi vẫn đang bị vi sinh vật phân hủy. Khi vùi vào đất cạnh rễ, quá trình đó tiếp tục và gây ra các vấn đề sau:

• Nóng đống và cháy rễ: phân phân hủy sinh nhiệt, đồng thời thải ra amoniac. Rễ non tiếp xúc trực tiếp có thể bị tổn thương, nhất là cây con và rau ăn lá.
• Muối và đạm quá cao: phân gà, phân heo chứa nhiều muối và đạm hơn phân bò. Bón đậm tay dễ làm cây xót rễ.
• Mầm bệnh: phân động vật có thể mang vi khuẩn như Salmonella và E. coli. Rau ăn sống mà gặp phân tươi thì rủi ro lớn nhất.
• Hạt cỏ và côn trùng: phân bò thường chứa hạt cỏ còn sống. Ủ chưa kỹ thì cỏ mọc lên đầy ruộng.
• Hút đạm của đất: khi phân có nhiều rơm, trấu, mùn cưa chưa phân hủy, vi sinh vật dùng đạm trong đất để phân hủy chúng, tạm thời làm cây thiếu đạm.

Cách nhận biết phân đã hoai

Không có một dấu hiệu duy nhất. Nên xem đủ năm cái sau:

Phép thử nắm tay: bốc một nắm, bóp mạnh. Nếu rỉ nước thì còn quá ướt. Nếu bung ra như bột khô thì thiếu ẩm, phân hủy dừng giữa chừng. Phân hoai tốt thì nắm lại thành cục, thả ra vỡ vụn.

Thử hạt cải: cách kiểm tra rẻ và đáng tin

Phân có thể trông ổn mà vẫn còn chất gây hại cho hạt nảy mầm. Cách thử đơn giản:

1. Lấy hai cốc nhựa hoặc hai chậu nhỏ.
2. Cốc một đổ phân đã ủ, cốc hai đổ đất sạch hoặc đất trồng thường dùng, làm ẩm cả hai.
3. Gieo vào mỗi cốc khoảng 10 hạt cải hoặc xà lách.
4. Sau 5 đến 7 ngày, đếm số hạt nảy mầm và xem cây có đều không.

Nếu cốc phân nảy mầm gần bằng cốc đất sạch và cây xanh khỏe, phân dùng được. Nếu nảy mầm kém hẳn, cây vàng hoặc còi, phân còn độc với cây con: ủ thêm.

Ủ phân chuồng: những điều cơ bản

Cách ủ đơn giản cho nhà nuôi nhỏ:

1. Chọn nơi ủ: chỗ cao ráo, không đọng nước, xa giếng và ao. Có mái che mưa hoặc phủ bạt. Nền nên có lớp rơm hoặc đất nện để giữ nước rỉ.
2. Trộn nguyên liệu: phân chuồng trộn với vật liệu giàu cacbon như rơm, rạ, trấu, mùn cưa để thoáng khí và cân bằng. Phân ướt nhão nhiều thì thêm chất khô.
3. Tưới ẩm: đống ủ cần ẩm đều, bóp nhẹ có vài giọt nước rỉ ra là vừa.
4. Xếp đống và phủ: xếp thành đống cao khoảng 1 đến 1,5 mét, phủ bạt hoặc rơm để giữ nhiệt và tránh mưa.
5. Đảo định kỳ: đảo đống khi nhiệt độ cao hoặc khi có mùi hôi, cho thoáng khí. Nhiều người đảo sau mỗi vài tuần.
6. Kiểm tra sau vài tuần đến vài tháng: thời gian cụ thể phụ thuộc loại phân, thời tiết và vật liệu trộn. Dùng năm dấu hiệu ở trên để quyết định, đừng dùng lịch.

Nếu muốn ủ nhanh và kiểm soát hơn, có thể dùng chế phẩm nấm Trichoderma hoặc men vi sinh. Cách làm đã nói trong quy trình ủ phân hữu cơ bằng Trichoderma và các kỹ thuật tự ủ compost từ phụ phẩm nông nghiệp.

Nhiệt độ và mầm bệnh

Đống ủ đúng cách sẽ nóng lên ở giai đoạn đầu, thường trong khoảng từ 55 đến 65°C. Nhiệt này giúp làm giảm mầm bệnh và hạt cỏ. Nhưng nó chỉ hiệu quả khi cả đống đều đạt mức nhiệt đó, không phải chỉ phần ở giữa. Vì vậy mới cần đảo: đưa phần mép vào giữa, phần giữa ra mép.

Không có nhiệt kế thì hơi khó biết. Có thể dùng cây sắt thọc vào giữa đống vài phút rồi rút ra sờ: nóng đến mức khó cầm là đống đang hoạt động. Đống không nóng suốt nhiều ngày có thể thiếu ẩm, thiếu đạm, hoặc quá chặt.

Với rau ăn lá hoặc rau ăn sống, nên thận trọng hơn mức bình thường. Chương trình hữu cơ của Hoa Kỳ (USDA National Organic Program) quy định phân chưa qua xử lý nhiệt đúng chuẩn phải bón trước ngày thu hoạch ít nhất 90 ngày với cây có phần ăn không chạm đất, và 120 ngày với cây có phần ăn chạm đất. Xem nguyên văn quy định tại 7 CFR 205.203. Đây là quy định cho sản xuất hữu cơ của Mỹ, không bắt buộc ở nước ta, nhưng nó cho thấy mức thận trọng mà người ta dùng với phân động vật.

Khác nhau giữa các loại phân

• Phân bò: thường dễ ủ, ít nóng hơn các loại khác. Hạt cỏ còn nhiều nếu bò ăn cỏ ngoài.
• Phân heo: ướt, nhiều nước, mùi nặng. Hay cần trộn thêm chất khô để ủ.
• Phân gà, vịt: giàu đạm, muối và lân. Nóng, dễ cháy rễ nếu bón khi chưa hoai. Dùng liều thấp hơn.
• Phân dê, cừu, thỏ: dạng viên khô, ít mùi, thường dùng được sớm hơn, nhưng vẫn nên ủ.

Cách ủ giống nhau, chỉ cách xử lý độ ẩm và liều bón là khác. Đừng bón phân chuồng của người khác khi chưa biết con vật ăn gì và có dùng thuốc, kháng sinh hay không: tồn dư có thể ảnh hưởng đến vi sinh trong đống ủ và cây trồng.

Bón bao nhiêu và bón lúc nào

Liều bón phân chuồng phụ thuộc cây, đất và độ hoai. Không có một con số chung. Một vài nguyên tắc:

• Bón lót là chính: trộn phân vào đất trước khi trồng ít nhất một thời gian để đất ổn định.
• Không để phân chạm sát gốc, nhất là cây con. Rải cách gốc, hoặc đào rãnh quanh tán rồi lấp.
• Trộn đều với đất thay vì để thành lớp riêng.
• Cây ăn trái lâu năm: bón theo rãnh quanh tán, thường sau thu hoạch.
• Rau ngắn ngày: dùng phân hoai kỹ, liều thấp, bón trước khi trồng.
• Bón thử trước: bón một luống hoặc vài gốc, theo dõi vài ngày rồi mới bón diện rộng.

Phân chuồng hoai cũng không thay được hoàn toàn phân khoáng: lượng đạm, lân, kali trong phân chuồng không ổn định, tùy thức ăn của vật nuôi và cách ủ. Nhiều người dùng phân chuồng để cải tạo đất, phân khoáng để bù chất cây cần cụ thể. Với đất bạc màu, xem thêm quy trình phục hồi đất bạc màu chai cứng.

Phân chuồng tự ủ và phân hữu cơ đóng bao

Phân hữu cơ đóng bao bán ở cửa hàng đã qua xử lý, có nhãn ghi hàm lượng hữu cơ, độ ẩm, thành phần. Phân chuồng tự ủ rẻ hơn, nhưng chất lượng tùy tay mình và không có số liệu để so sánh.

• Ưu điểm của tự ủ: tận dụng được chất thải sẵn có, chi phí thấp, chủ động nguyên liệu.
• Điểm yếu của tự ủ: mất công đảo, mùi, khó kiểm soát mầm bệnh, hàm lượng dinh dưỡng không biết trước.
• Ưu điểm của loại đóng bao: tiện, đồng đều, có hàm lượng ghi trên nhãn để tính.
• Điểm yếu của loại đóng bao: giá cao hơn theo ký, và chất lượng khác nhau giữa các nhà sản xuất, cần đọc kỹ nhãn.

Hai cách không loại trừ nhau. Nhiều nhà ủ phân chuồng cho phần lớn diện tích, mua thêm loại đóng bao cho vài luống rau cần sạch và đồng đều. Điều quan trọng là phân đã hoai trước khi bón, dù tự ủ hay mua.

Quy mô nhỏ: một hai con vật thì ủ thế nào

Nhà chỉ nuôi vài con gà, vài con thỏ hay một con bò không cần đống ủ lớn. Có thể ủ trong thùng phuy cắt đôi, thùng xốp có đục lỗ thoát nước dưới đáy hoặc hố nhỏ. Cứ vài ngày thêm một lớp phân, một lớp rơm hoặc lá khô, tưới ẩm, đậy nắp. Khi thùng đầy thì ngừng thêm, để yên và ủ cho đến khi đạt các dấu hiệu hoai ở trên. Khối lượng nhỏ nguội nhanh nên khó đạt nhiệt cao, vì vậy với rau ăn lá, cần thận trọng hơn: để thời gian dài hơn rồi mới bón, và bón xa phần ăn được.

An toàn khi làm việc với phân

• Đi ủng, đeo găng tay, khẩu trang khi đảo và rải.
• Rửa tay bằng xà phòng sau khi làm, đặc biệt trước khi ăn.
• Giữ trẻ nhỏ và vật nuôi khác tránh xa đống ủ.
• Không để nước rỉ chảy xuống ao, giếng, kênh.
• Rửa kỹ rau trước khi ăn, nhất là rau trồng ở vườn mới bón phân.

Hỏi nhanh

Phân bò tươi mới thải bón được ngay không?

Không nên. Dù phân bò nhẹ hơn các loại khác, phân tươi vẫn có mầm bệnh, hạt cỏ và đang phân hủy. Ủ cho hoai rồi hãy bón.

Ủ phân chuồng mất bao lâu?

Từ vài tuần đến vài tháng, tùy cách ủ, nhiệt độ, độ ẩm và vật liệu. Dùng các dấu hiệu trong bài để quyết định, không dùng lịch cứng.

Ủ xong mà vẫn có mùi hôi thì sao?

Thường là quá ướt hoặc thiếu thoáng khí. Trộn thêm rơm, trấu khô, đảo kỹ và để thêm một thời gian.

Phân gà có bón trực tiếp cho rau được không?

Không. Phân gà tươi rất nóng và giàu đạm, dễ cháy rễ. Phải ủ hoai, và dùng liều thấp hơn phân bò.

Phân chuồng hoai bón quanh năm được không?

Bón được, nhưng đừng bón quá nhiều một lúc. Mỗi lần một lượng vừa phải, theo dõi cây và đất.