Khuyến cáo bón phân thường ghi theo hecta: “100 kg N, 60 kg P₂O₅, 40 kg K₂O mỗi ha”. Nhưng ngoài ruộng, ngoài vườn người ta nói bằng công, bằng bao, bằng lon. Muốn đổi một khuyến cáo theo hecta ra số ký phân cho một công, làm ba bước: chia diện tích, chia cho hàm lượng của loại phân đang có, rồi cộng lại. Bài này đi qua từng bước bằng một ví dụ có số cụ thể, để anh chị tự tính lại với số liệu của mình.
Mọi con số khuyến cáo trong bài (100 – 60 – 40) chỉ là ví dụ để làm phép tính. Số thật của anh chị phải lấy từ khuyến cáo của cơ quan khuyến nông địa phương, từ kết quả phân tích đất hoặc từ hướng dẫn của giống đang trồng.
Một công là bao nhiêu mét vuông
Chữ “công” không có một giá trị chung cho cả nước. Ở miền Nam thường gặp hai loại:
- Công đất 1.000 m²: cách tính phổ biến, 10 công bằng 1 ha.
- Công tầm cấy 1.296 m²: kiểu tính theo tầm cấy truyền thống ở miền Tây, 1 ha khoảng 7,7 công.
Một số vùng khác còn dùng sào, mẫu, hay thước với diện tích riêng. Trước khi tính, hỏi lại hoặc đo lại xem “công” của mình là bao nhiêu mét vuông. Sai chỗ này thì mọi phép tính sau đều lệch, và lệch khoảng gần 30% nếu nhầm giữa hai loại công nói trên.
Bước 1: Đổi từ ha ra công
Lấy số liệu mỗi ha, nhân với diện tích công tính theo ha:
- Công 1.000 m²: chia cho 10.
- Công 1.296 m²: nhân với 0,1296.
| Chất dinh dưỡng | Mỗi ha | Mỗi công 1.000 m² | Mỗi công 1.296 m² |
|---|---|---|---|
| Đạm (N) | 100 kg | 10 kg | 12,96 kg |
| Lân (P₂O₅) | 60 kg | 6 kg | 7,78 kg |
| Kali (K₂O) | 40 kg | 4 kg | 5,18 kg |
Lưu ý các số này là ký chất dinh dưỡng, chưa phải ký phân. Bao phân không phải toàn chất dinh dưỡng nên phải đổi tiếp ở bước sau.
Bước 2: Đổi từ chất dinh dưỡng ra ký phân
Công thức: ký phân = ký chất dinh dưỡng ÷ phần trăm hàm lượng (viết dưới dạng số thập phân).
Hàm lượng thường gặp của vài loại phân đơn (số chính xác xem trên nhãn bao của anh chị):
- Urê: khoảng 46% N.
- Kali clorua (KCl, còn gọi là kali đỏ hoặc kali trắng tùy loại): khoảng 60% K₂O.
- Supe lân đơn: khoảng 16% P₂O₅ (lân nung chảy thường 15 đến 17%).
- DAP: thường 18% N và 46% P₂O₅.
Với công 1.000 m², khi dùng ba loại phân đơn:
| Cần | Loại phân | Phép tính | Số ký phân |
|---|---|---|---|
| 10 kg N | Urê 46% | 10 ÷ 0,46 | khoảng 21,7 kg |
| 6 kg P₂O₅ | Supe lân 16% | 6 ÷ 0,16 | 37,5 kg |
| 4 kg K₂O | KCl 60% | 4 ÷ 0,60 | khoảng 6,7 kg |
Cộng cả ba, được khoảng 66 kg phân cho một công. Với công 1.296 m², nhân tất cả với 1,296: khoảng 28,2 kg urê, 48,6 kg supe lân và 8,6 kg KCl.
Bước 3: Khi dùng NPK mua sẵn
Thực tế phần lớn người ta bón NPK rồi bổ sung đạm hoặc kali bằng phân đơn. Cách làm: dùng NPK để đáp ứng chất mà khuyến cáo cần ít nhất, tức chất bị “hết trước”, rồi bù phần thiếu.
Ví dụ với công 1.000 m², dùng NPK 16-16-8:
- Cần 6 kg P₂O₅. Một ký NPK 16-16-8 có 0,16 kg P₂O₅. Cần 6 ÷ 0,16 = 37,5 kg NPK.
- 37,5 kg NPK này mang theo 37,5 × 0,16 = 6 kg N và 37,5 × 0,08 = 3 kg K₂O.
- Đạm còn thiếu 10 − 6 = 4 kg N. Bù bằng urê: 4 ÷ 0,46 ≈ 8,7 kg urê.
- Kali còn thiếu 4 − 3 = 1 kg K₂O. Bù bằng KCl: 1 ÷ 0,60 ≈ 1,7 kg KCl.
Kiểm tra lại: N = 6 + 8,7 × 0,46 ≈ 10 kg; P₂O₅ = 6 kg; K₂O = 3 + 1,7 × 0,6 ≈ 4 kg. Khớp.
Tổng cộng khoảng 48 kg phân cho một công, ít hơn 66 kg ở bảng trước vì NPK đậm đặc hơn supe lân. Nhưng tiền thì phải tính theo giá: chia giá bao cho số ký chất dinh dưỡng trong bao để ra giá một ký, rồi so giữa các phương án.
Với cây ăn trái: tính theo gốc
Vườn cây lâu năm thường được khuyến cáo theo gốc, không theo diện tích. Nếu khuyến cáo theo hecta thì đổi ra gốc bằng cách chia cho số cây trên hecta.
Ví dụ giả định: khuyến cáo 300 kg N mỗi ha mỗi năm, vườn trồng 200 cây/ha. Mỗi cây cần 300 ÷ 200 = 1,5 kg N. Dùng urê 46% thì 1,5 ÷ 0,46 ≈ 3,3 kg urê mỗi cây mỗi năm, chia nhiều đợt theo giai đoạn ra hoa, đậu trái, nuôi trái, sau thu hoạch.
Số cây trên ha của anh chị lấy theo khoảng cách trồng thật: chia 10.000 m² cho diện tích mỗi cây (khoảng cách hàng nhân khoảng cách cây). Cây còn nhỏ thì lượng phân ít hơn cây đã vào mùa trái, nên cần khuyến cáo theo tuổi cây chứ đừng lấy lượng của cây trưởng thành.
Phân hữu cơ có tính vào không
Phân chuồng hoai, phân hữu cơ vi sinh, phân trùn quế cũng có đạm, lân, kali, nhưng hàm lượng nhỏ và không ổn định. Cách thông thường là coi chúng là nguồn cải tạo đất, chứ không đếm hết vào phép tính chất dinh dưỡng. Nếu muốn tính, đọc hàm lượng ghi trên nhãn bao phân hữu cơ đóng gói, nhân với lượng bón. Hàm lượng thực tế còn tùy chất lượng, và phần dinh dưỡng trong phân hữu cơ phóng thích chậm, nên khi tính thường chỉ trừ một phần.
Với phân chuồng tự ủ thì không có nhãn, nên không tính cụ thể được; giữ lượng phân khoáng theo khuyến cáo và giảm bớt khi đất đã giàu hữu cơ, theo dõi cây để điều chỉnh.
Chia nhiều lần bón
Con số vừa tính là tổng cho cả vụ. Hiếm khi bón một lần. Khuyến cáo thường chia thành nhiều đợt theo giai đoạn của cây: bón lót, bón thúc lần 1, thúc lần 2, nuôi hạt hoặc nuôi trái. Mỗi đợt nghiêng về một chất khác nhau.
Cách làm gọn: lấy khuyến cáo chia đợt cho từng chất (ví dụ đạm chia 3 đợt, lân bón lót một lần, kali chia 2 đợt), tính phần trăm từng đợt, rồi đổi sang ký phân bằng cách làm ở trên. Với lúa, anh chị xem công thức bón phân NPK theo bốn giai đoạn và cách bón đạm urê để giảm hao hụt.
Đong phân bằng gì cho gần đúng
Cân từng bao ngoài ruộng không tiện. Cách thông thường là đong bằng lon sữa bò, xô hay thùng nhựa. Cái khó là cùng một lon nhưng urê, NPK, kali nặng khác nhau vì hạt khác nhau.
Làm một lần cho chắc:
- Lấy một dụng cụ đong cố định (lon, ca, xô nhỏ).
- Đổ đầy từng loại phân vào, gạt ngang miệng.
- Cân lại bằng cân tiểu ly hoặc cân móc, ghi “1 lon urê = … gam”.
- Ghi lên dụng cụ hoặc vào sổ. Từ lần sau, đong theo lon và quy ra ký.
Phân ẩm nặng hơn phân khô, nên nếu bao đã để lâu hay bị ẩm thì cân lại. Còn rải phân thế nào cho đều trên ruộng thì chia công thành ô nhỏ, ví dụ chia mỗi công thành 4 phần, rải mỗi phần lượng phân bằng nhau. Cách này giúp tay mình không rải quá tay ở đầu ruộng rồi thiếu ở cuối ruộng.
Những chỗ hay sai
- Nhầm ký chất dinh dưỡng với ký phân. “10 kg N” không phải 10 kg urê. Là khoảng 21,7 kg urê.
- Nhầm P với P₂O₅, K với K₂O. Khuyến cáo ghi P₂O₅ thì dùng hàm lượng P₂O₅ của phân. Đừng đổi sang P nguyên tố nửa chừng.
- Cộng hai nguồn đạm mà quên một nguồn. NPK đã có đạm, DAP cũng có đạm, phân hữu cơ vi sinh cũng có. Cộng đủ rồi mới tính phần bù.
- Dùng sai diện tích công. Như đã nói ở đầu bài.
- Bón theo thói quen thay vì theo đất. Đất đã có sẵn lân thừa thì giảm lân. Phân tích đất trước vụ giúp tránh bón thừa.
Khuyến cáo lấy ở đâu
Khuyến cáo bón phân phụ thuộc giống, đất, mùa vụ và năng suất kỳ vọng. Nguồn tin cậy gồm:
- Trạm khuyến nông hoặc trạm trồng trọt và bảo vệ thực vật địa phương.
- Hướng dẫn kỹ thuật của chính giống đang trồng, do đơn vị tạo giống hay viện nghiên cứu công bố.
- Kết quả phân tích đất, nếu có làm.
- Nhãn bao phân, cho phần hướng dẫn liều lượng của nhà sản xuất.
Nếu khuyến cáo của các nguồn khác nhau nhiều, nên bón thử một phần nhỏ ruộng để so, không đổi cả ruộng ngay.
Tóm lại cách làm trong ba dòng
- Lấy khuyến cáo theo ha, đổi ra công (chia 10 nếu công 1.000 m²).
- Với mỗi chất, lấy số ký chất đó chia cho phần trăm trên bao phân sẽ dùng để ra số ký phân.
- Nếu dùng NPK, tính theo chất cần nhiều nhất, rồi bù phần thiếu bằng phân đơn.
Hỏi nhanh
Một ha bằng bao nhiêu công?
10 công nếu công là 1.000 m². Khoảng 7,7 công nếu công là 1.296 m².
Muốn chuyển từ kg/ha sang kg/công thì chia mấy?
Chia 10 với công 1.000 m². Với công 1.296 m², nhân 0,1296.
Bón NPK rồi có cần bón thêm urê không?
Tùy khuyến cáo. Nhiều khuyến cáo yêu cầu lượng đạm cao hơn đạm có trong NPK, nên phải bù thêm. Tính như phần trên để biết thiếu bao nhiêu.
Bón nhiều hơn khuyến cáo có được không?
Không nên. Bón thừa tốn tiền, dễ làm cây ngả mềm, dễ sâu bệnh, và phần dư trôi xuống nước. Thà bón đủ rồi theo dõi cây.
Có app nào tính sẵn không?
Có nhiều bảng tính và ứng dụng, nhưng anh chị vẫn nên hiểu phép tính gốc ở trên. Biết cách tính thì mới kiểm tra được kết quả khi số trên máy khác số trên sổ.
