Cầm bao phân NPK lên, thứ đầu tiên đập vào mắt thường là ba con số nối nhau bằng dấu gạch, ví dụ 16-16-8 hay 20-20-15. Ba số đó là phần trăm khối lượng của đạm (N), lân (P₂O₅) và kali (K₂O) có trong bao, theo đúng thứ tự ấy. Bao 16-16-8 nặng 50 kg có khoảng 8 kg đạm, 8 kg lân và 4 kg kali. Phần còn lại là chất mang, lưu huỳnh, vôi, vi lượng và các thành phần khác.
Biết đọc ba số này, anh chị so được giá giữa các loại phân, tính được mình đang bón bao nhiêu chất dinh dưỡng và tránh mua nhầm loại không hợp với giai đoạn của cây. Bài này đi từng dòng trên nhãn, kèm vài phép tính tay.
Ba con số đầu tiên nói gì
Thứ tự luôn là N – P₂O₅ – K₂O:
- N là đạm. Đạm làm cây lên lá, lên chồi, xanh cây.
- P₂O₅ là lân. Lân cần cho rễ, cho ra hoa và cho hạt.
- K₂O là kali. Kali liên quan đến độ cứng cây, độ chắc hạt, chất lượng trái.
Mỗi số là phần trăm khối lượng. Muốn biết một bao có bao nhiêu ký chất dinh dưỡng, lấy khối lượng bao nhân với phần trăm:
| Loại phân | Bao | Đạm (N) | Lân (P₂O₅) | Kali (K₂O) |
|---|---|---|---|---|
| NPK 16-16-8 | 50 kg | 8 kg | 8 kg | 4 kg |
| NPK 20-20-15 | 50 kg | 10 kg | 10 kg | 7,5 kg |
| NPK 15-15-15 | 50 kg | 7,5 kg | 7,5 kg | 7,5 kg |
Cùng 50 kg mà bao 20-20-15 chứa nhiều chất dinh dưỡng hơn bao 16-16-8. Vì vậy hai bao khác giá là chuyện bình thường, và so sánh giá theo giá của cả bao thì không công bằng. Chuyện này nói kỹ hơn ở phần sau.
Vì sao lân ghi P₂O₅ và kali ghi K₂O
Nhãn không ghi phần trăm nguyên tố lân (P) và kali (K). Theo thông lệ của ngành phân bón, hai chất này được quy ra dạng ô-xít: P₂O₅ và K₂O. Đạm thì ghi thẳng theo nguyên tố N.
Nếu cần đổi ngược về nguyên tố, dùng hai hệ số sau:
- P = P₂O₅ × 0,436
- K = K₂O × 0,830
Ví dụ lân 16% P₂O₅ tương đương khoảng 7% nguyên tố P. Hầu hết khuyến cáo bón phân trong sách vở và của cơ quan khuyến nông cũng tính theo N, P₂O₅, K₂O, nên anh chị cứ dùng số trên nhãn mà tính, không phải đổi.
Tỷ lệ giữa ba số quan trọng hơn từng số
Nhìn ba số như một tỷ lệ sẽ dễ chọn hơn:
- 16-16-8 ≈ 2 : 2 : 1. Đạm và lân bằng nhau, kali một nửa.
- 20-20-15 ≈ 4 : 4 : 3. Cả ba đều khá cao.
- 15-5-20 ≈ 3 : 1 : 4. Ít lân, nhiều kali.
Cây ở các giai đoạn khác nhau cần tỷ lệ khác nhau. Nhìn chung, cây còn nhỏ, đang bén rễ và đẻ nhánh cần đạm và lân nhiều. Giai đoạn nuôi hạt, nuôi trái cần kali nhiều hơn. Lúa, cây ăn trái, rau màu mỗi loại một khác, và khuyến cáo cụ thể phải theo từng cây. Với lúa, anh chị xem thêm công thức bón phân NPK theo bốn giai đoạn và cách bón NPK cho lúa đẻ nhánh.
Những dòng còn lại trên bao
Ngoài ba số, nhãn thường có thêm:
- Thành phần phụ: dấu cộng và con số đi kèm, ví dụ “+13S” nghĩa là có thêm 13% lưu huỳnh. Ghi “+TE” là có thêm vi lượng. Có loại ghi thêm canxi, magiê, silic.
- Khối lượng tịnh: số ký thật của phần phân bên trong, không tính vỏ bao.
- Ngày sản xuất và hạn dùng: phân có độ ẩm, để lâu và gặp ẩm sẽ vón cục.
- Tên và địa chỉ nhà sản xuất hoặc đơn vị chịu trách nhiệm.
- Hướng dẫn sử dụng và cảnh báo: loại cây, thời điểm bón, cách bảo quản.
Phân bón là hàng hóa phải quản lý. Theo Luật Trồng trọt 2018 và các nghị định hướng dẫn, phần lớn phân bón lưu hành trên thị trường phải được công nhận và có tên trong danh mục do cơ quan quản lý ngành nông nghiệp công bố. Nhãn thiếu tên nhà sản xuất, thiếu hàm lượng hoặc ghi chung chung kiểu “phân tổng hợp cao cấp” mà không có con số là dấu hiệu nên hỏi lại nơi bán. Nhãn hàng hóa nói chung chịu sự điều chỉnh của Nghị định 43/2017/NĐ-CP (đã được sửa đổi sau đó). Cách đọc nhãn hàng thực phẩm thì anh chị có thể xem trong bài cách đọc nhãn bao gạo; tinh thần giống nhau: thông tin nào cũng phải kiểm tra được.
So giá theo chất dinh dưỡng, không theo bao
Giả sử một bao 50 kg NPK 16-16-8 và một bao 50 kg NPK 20-20-15 chênh nhau vài chục nghìn đồng. Bao đắt hơn không có nghĩa là mắc hơn. Cách so công bằng là tính giá cho mỗi ký chất dinh dưỡng.
Công thức: giá một ký chất dinh dưỡng = giá bao ÷ (khối lượng bao × tổng phần trăm N + P₂O₅ + K₂O).
Dùng giá giả định để minh họa, anh chị thay bằng giá thật của đại lý:
- NPK 16-16-8: tổng 40%. Bao 50 kg có 20 kg chất dinh dưỡng. Giả sử giá 700.000 đồng, mỗi ký chất dinh dưỡng giá 35.000 đồng.
- NPK 20-20-15: tổng 55%. Bao 50 kg có 27,5 kg chất dinh dưỡng. Giả sử giá 900.000 đồng, mỗi ký giá khoảng 32.700 đồng.
Với giá giả định này, bao đắt hơn lại rẻ hơn tính theo ký chất dinh dưỡng. Nhưng cây không cần “cứ nhiều là tốt”: loại có kali thấp có thể đúng với cây của anh chị hơn. So giá để biết mình trả cho cái gì, còn chọn loại nào thì theo nhu cầu cây.
Có một cách khác để rẻ hơn: mua phân đơn rồi tự phối. Urê chứa 46% N, kali clorua (KCl) khoảng 60% K₂O, DAP thường là 18-46-0, supe lân và lân nung chảy khoảng 15 đến 17% P₂O₅. Tự phối rẻ hơn khi đã biết rõ cây cần bao nhiêu, nhưng tốn công cân đong và dễ sai nếu bón không đều. Muốn tự phối, cần biết cách đổi lượng khuyến cáo ra số ký từng loại phân; việc này làm được bằng vài phép nhân chia.
NPK hạt đồng nhất và NPK trộn
Hai bao cùng ghi 16-16-8 có thể khác nhau về cách làm ra:
- NPK hạt đồng nhất (còn gọi là phân phản ứng): nguyên liệu được cho phản ứng và tạo hạt cùng nhau. Mỗi hạt có đủ ba thành phần, nên rải ra đồng đều.
- NPK trộn: trộn cơ học các hạt phân đơn (urê, DAP, KCl…) với nhau. Mỗi hạt chỉ là một loại.
Phân trộn không xấu, nhiều nơi dùng và giá thường mềm hơn. Điểm cần để ý là hạt phân trộn có kích cỡ và trọng lượng khác nhau, nên khi vận chuyển rung lắc hoặc khi rải bằng tay, các hạt dễ bị tách lớp. Đổ từ bao ra, lớp dưới có thể nhiều đạm hơn lớp trên. Nếu mua loại trộn, nên xóc bao hoặc đảo đều trước khi bón.
Nhìn bằng mắt: phân đồng nhất thường có hạt tròn, kích cỡ gần bằng nhau, cùng màu. Phân trộn lẫn hạt trắng, hồng, xám với kích cỡ khác nhau. Màu sắc không nói lên chất lượng, chỉ cho biết cách làm.
Không thể biết phân thật hay giả bằng mắt
Nhiều lời khuyên truyền tay kiểu “bỏ vào nước xem có tan không” hay “đốt thử xem có khói không” nghe có vẻ hợp lý, nhưng chúng không cho biết hàm lượng. Một loại phân có thể tan hết trong nước mà hàm lượng đạm vẫn thấp hơn nhãn. Chỉ phân tích ở phòng kiểm nghiệm mới trả lời được.
Vì vậy cách an toàn là mua từ nơi bán có hóa đơn, bao còn nguyên niêm phong, nhãn đủ thông tin, và giữ lại bao hoặc ảnh chụp nhãn của lô mình mua. Nếu nghi ngờ lô hàng, giữ mẫu và mang đến cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương hỏi hướng xử lý. Hàm lượng thực tế có thể lệch nhẹ so với số ghi trên nhãn, quy định có cho phép một mức sai số nhất định. Lệch nhiều là chuyện khác.
Bảo quản bao phân đã mở
Phân NPK hút ẩm. Bao mở ra mà để ngoài trời hay sát nền đất ẩm sẽ vón thành cục, rải không đều, đổ vào đất cũng tan chậm.
- Kê bao lên pallet hoặc tấm gỗ, không để sát nền.
- Buộc kín miệng bao sau mỗi lần dùng. Có túi nylon lớn để bọc thêm thì càng tốt.
- Để xa nguồn nước, xa xăng dầu, xa nơi nấu nướng.
- Không để chung với hạt giống, thức ăn chăn nuôi hay thực phẩm.
- Phân đã vón nhẹ có thể đập tơi bằng cây gỗ ngoài bao, đeo khẩu trang và găng tay khi làm.
Một lần đọc nhãn, từng bước
- Tìm ba số N-P-K. Ghi lại.
- Tính tổng ba số. Nhân với khối lượng bao để biết số ký chất dinh dưỡng.
- Chia giá bao cho số ký đó để ra giá một ký chất dinh dưỡng.
- Nhìn tỷ lệ ba số, đối chiếu với giai đoạn của cây.
- Đọc dòng thành phần phụ (S, TE, Ca, Mg, Si…) xem có hợp nhu cầu của đất không.
- Xem ngày sản xuất, hạn dùng, tên nhà sản xuất, hướng dẫn.
- Chụp ảnh nhãn lưu lại.
Hỏi nhanh
Số trên bao là phần trăm của gì?
Phần trăm khối lượng. Ví dụ 16-16-8 nghĩa là 16% N, 16% P₂O₅ và 8% K₂O trong khối lượng bao.
NPK 20-20-15 có tốt hơn 16-16-8 không?
Nó đậm đặc hơn: cùng 50 kg có nhiều chất dinh dưỡng hơn. “Tốt hơn” thì còn tùy cây và đất. Chọn theo tỷ lệ phù hợp với giai đoạn của cây, không chọn theo số lớn.
Ghi “+TE” trên bao là gì?
Là có thêm các nguyên tố vi lượng như kẽm, bo, đồng… Hàm lượng từng loại thường ghi riêng trên nhãn. Xem kỹ phần đó nếu đất của anh chị thiếu loại nào.
Phân NPK để được bao lâu?
Theo hạn dùng ghi trên bao. Nếu còn nguyên bao, để khô ráo thì ít hỏng. Bao đã mở, hút ẩm vón cục thì dùng sớm.
Có nên tự phối urê, DAP, kali thay cho NPK mua sẵn không?
Được, nếu đã biết lượng cần bón và có cân đo đàng hoàng. Tự phối rẻ hơn theo ký chất dinh dưỡng nhưng đòi hỏi tính toán và rải đều tay. Nếu chưa quen, dùng NPK mua sẵn cho đỡ sai.
