Người nuôi thường lo cho vật nuôi ăn gì, ít khi lo uống gì. Nhưng vật nuôi bị thiếu nước giảm ăn nhanh hơn là bị thiếu thức ăn, và nước bẩn là đường lây bệnh dễ nhất trong chuồng. Nguyên tắc: nước luôn có sẵn, sạch, mát, đủ chỗ uống cho cả đàn, và đường dẫn nước được rửa thường xuyên. Lượng uống thay đổi nhiều theo nhiệt độ, tuổi, loại thức ăn, nên đừng ép số cứng, chỉ cần có số để so sánh với đàn của chính mình.
Bài này nói về lượng nước vật nuôi uống, cách kiểm tra chất lượng nước, vệ sinh máng và đường ống, và những lúc cần chú ý hơn như nắng nóng hay đang đổi cám.
Lượng nước đàn uống
Các tài liệu kỹ thuật thường nêu tỷ lệ nước uống so với thức ăn ăn vào:
- Gia cầm: uống nhiều gấp khoảng 1,5 đến 2 lần khối lượng thức ăn ăn vào ở điều kiện bình thường. Trời nóng thì nhiều hơn rõ rệt.
- Heo: thường khoảng 2 đến 3 lít nước cho mỗi kg thức ăn khô. Heo nái nuôi con cần nhiều hơn.
Đây là con số tham khảo. Lượng thực tế thay đổi theo giống, tuổi, nhiệt độ, độ mặn của khẩu phần, loại máng uống và việc có bị rò rỉ không. Cách dễ nhất để biết đàn nhà mình uống bao nhiêu là đo: ghi lượng nước đưa vào bồn hoặc số đo của đồng hồ nước trong cả ngày, chia cho số con, và theo dõi mỗi ngày.
Con số quan trọng không phải là mức tuyệt đối mà là sự thay đổi. Nước uống giảm bất thường là tín hiệu sớm của bệnh, stress nhiệt hoặc nước có vấn đề. Nước tăng đột ngột có thể do nóng, do khẩu phần mặn, do rò rỉ, hoặc bệnh.
Ví dụ tính nhanh
Giả sử đàn gà ăn 50 kg cám mỗi ngày, uống gấp 1,5 đến 2 lần, tức khoảng 75 đến 100 lít nước mỗi ngày trong điều kiện bình thường. Hôm nắng nóng, đàn uống 130 lít. Chênh lệch lớn như vậy đáng chú ý: nước đủ không, máng có chỗ nào tắc không, gà có đang bị nóng không.
Với heo thịt, đàn ăn 100 kg cám mỗi ngày thì nước khoảng 200 đến 300 lít.
Dùng để so với dung tích bồn chứa và lưu lượng đường ống. Nếu bồn 200 lít mà đàn cần 300 lít mỗi ngày thì phải có phương án cấp thêm.
Chất lượng nước
Nước uống cho vật nuôi nên là nước người cũng có thể uống được ở mức cơ bản: trong, không mùi, không vị lạ. Cần chú ý:
- Nước giếng khoan, giếng đào: kiểm tra phèn (sắt), mặn, độ cứng, vi sinh. Ở vùng đất phèn hay nhiễm mặn, nước có thể không uống được dù trông trong.
- Nước ao, hồ, kênh rạch: không nên cho uống trực tiếp. Có tảo, ký sinh trùng, hóa chất từ ruộng, chất thải.
- Nước máy: thường ổn, nhưng nước có clo cao thì để vài giờ cho bay bớt, hoặc hỏi về xử lý.
- Nước mưa: sạch hơn nhưng phải hứng và chứa đúng cách, bồn có nắp.
Muốn chắc chắn nên lấy mẫu gửi phòng kiểm nghiệm, nhất là khi vật nuôi bệnh không rõ nguyên nhân hoặc khi mới khoan giếng. Hỏi trạm thú y hoặc chi cục chăn nuôi và thú y địa phương nơi nhận mẫu.
Nhiệt độ nước
Nước nóng làm vật nuôi uống ít, mà nóng thì cần uống nhiều. Ống nước đặt ngoài trời, bồn chứa dưới nắng đều làm nước nóng lên. Cách khắc phục:
- Che bồn chứa, chôn nông hoặc phủ lớp cách nhiệt cho ống.
- Xả bớt nước nóng đọng trong ống vào buổi trưa.
- Đặt bồn ở chỗ mát.
Mùa lạnh thì tránh để nước quá lạnh với gà con, heo con.
Dụng cụ uống và số chỗ uống
- Núm uống (nipple): hạn chế bẩn, tiết kiệm nước, nhưng cần điều chỉnh áp lực và độ cao. Núm rò rỉ làm ẩm chất độn.
- Máng tròn, máng dài: dễ quan sát nhưng dễ bẩn, cần rửa mỗi ngày.
- Bồn chứa trung tâm: cần nắp đậy, vệ sinh định kỳ.
Độ cao núm uống chỉnh theo tuổi: gà nhỏ thấp, gà lớn cao hơn, ngang lưng hoặc trên đầu một chút. Số con trên mỗi núm hoặc mỗi mét máng phụ thuộc loại thiết bị và giống: hỏi nhà cung cấp thiết bị. Nếu thấy con yếu hơn đứng ngoài không chen vào được, tức là chỗ uống thiếu.
Vệ sinh đường ống và máng
Trong ống nước lâu ngày hình thành lớp nhờn gọi là màng sinh học (biofilm), chứa vi khuẩn, nấm. Đây là nguồn bệnh bị bỏ quên nhiều nhất.
- Rửa máng uống mỗi ngày, cọ sạch rêu, bùn, chất độn.
- Súc rửa bồn chứa định kỳ, đậy nắp.
- Xả đường ống khi đàn trống chuồng. Có sản phẩm tẩy rửa và sát khuẩn đường nước chuyên dụng, sử dụng đúng hướng dẫn nhà sản xuất và tư vấn của thú y, không tự pha tùy tiện.
- Kiểm tra rò rỉ: núm rò làm ướt chất độn nền, dẫn đến amoniac và cầu trùng.
- Kiểm tra bộ lọc, van: tắc nghẽn làm giảm lượng nước mà người nuôi không biết.
Muốn nhanh gọn, lập lịch kiểm tra và dán trong chuồng: hôm nào rửa máng, hôm nào xả ống, ai làm.
Thuốc, vitamin trong nước uống
Nhiều trại cho thuốc, vitamin, men tiêu hóa, điện giải qua nước uống. Điều cần nhớ:
- Chỉ dùng khi có chỉ định và liều lượng rõ ràng, theo thú y hoặc hướng dẫn nhà sản xuất.
- Một số chất bị mất tác dụng với nước có clo hoặc nước nhiễm sắt.
- Thuốc để lại cặn trong ống, làm biofilm phát triển nếu không xả rửa sau mỗi đợt.
- Pha vừa đủ lượng uống trong một khoảng thời gian, không pha dư để qua ngày.
- Tuân thủ thời gian ngưng thuốc trước khi bán hoặc giết mổ.
Những lúc cần chú ý hơn
- Nắng nóng: vật nuôi uống nhiều và ăn ít. Giữ bồn đầy, nước mát, đủ chỗ uống. Heo nằm lăn trong nước nên dễ làm bẩn máng.
- Gà đẻ và nái nuôi con: nhu cầu nước cao. Thiếu nước làm giảm đẻ, giảm sữa nhanh.
- Đàn nhỏ: gà con, heo con dễ mất nước. Máng thấp, nông.
- Đang đổi cám: nước cần đầy đủ để hạn chế tiêu chảy.
- Mất điện, hỏng máy bơm: chuẩn bị bồn dự trữ và cách cấp thủ công.
Dấu hiệu nước có vấn đề
- Vật nuôi bỏ ăn, giảm uống bất thường.
- Phân khô hoặc phân lỏng nhiều.
- Gà đẻ giảm, heo chậm lớn không rõ nguyên nhân.
- Máng nhớt, đóng cặn, có mùi.
- Nước ngả vàng, đục sau mưa lớn.
Gặp các dấu hiệu này, kiểm tra nguồn nước và đường ống trước, rồi mới tính đến thức ăn. Xem thêm phối trộn thức ăn cho heo thịt và kỹ thuật nuôi heo sinh học bằng đệm lót, nơi nước và độ ẩm chuồng gắn chặt với nhau.
Nước với đệm lót sinh học và chuồng gà thả vườn
Chuồng dùng đệm lót hoặc nuôi gà thả vườn cần cẩn thận hơn với nước. Máng rò làm đệm lót ướt cục bộ, hỏng men, nặng mùi. Với gà thả vườn, máng cần đặt ở chỗ khô, che mưa. Cách nuôi gà thả vườn kết hợp cám lên men có trong bài nuôi gà thả vườn bằng cám men vi sinh.
Hỏi nhanh
Gà uống bao nhiêu nước mỗi ngày?
Thông thường nhiều gấp khoảng 1,5 đến 2 lần lượng cám ăn vào, nóng thì nhiều hơn. Đo thực tế đàn mình để có số.
Heo uống bao nhiêu nước?
Thường khoảng 2 đến 3 lít cho mỗi kg thức ăn khô, tùy tuổi và nhiệt độ. Nái nuôi con cần nhiều hơn.
Có thể cho gia súc uống nước ao không?
Không nên uống trực tiếp. Nước ao có tảo, ký sinh trùng, hóa chất. Nếu buộc phải dùng, lọc và xử lý, hỏi thú y.
Bao lâu nên rửa máng uống?
Mỗi ngày với máng hở. Bồn chứa và đường ống kiểm tra định kỳ, súc rửa khi đàn trống chuồng.
Nước uống có ảnh hưởng đến việc ăn cám không?
Có. Thiếu nước hoặc nước bẩn làm vật nuôi giảm ăn, nhất là khi trời nóng hoặc đang đổi cám.
